Ambicją dzierżoniowskiej gminy protestanckiej było wybudowanie w mieście własnej, okazałej świątyni. Począwszy od lat 60.  XVIII w., gromadzone były przez wiernych tego wyznania fundusze oraz czynione były starania u władz pruskich o zgodę na budowę kościoła. W 1784 r. opracowany został przez Marcina Pohlamanna pierwszy projekt planowanego obiektu sakralnego. Nowa dzierżoniowska świątynia miała być zbudowana na planie krzyża greckiego, z wysoką trójkondygnacyjną wieżą. Projekt nie został jednak przekazany do realizacji, zapewne z braku wystarczającej ilości zebranych na ten cel środków. Kolejne zezwolenie na budowę kościoła gmina protestancka otrzymała w styczniu 1795 roku. Opracowania nowego projektu budowy podjął się słynny śląski architekt Karol Gotthard Langhsus. Nadzór nad realizacją inwestycji powierzono zaś mistrzowi budowlanemu z Wałbrzycha Leopoldowi Niederackerowi. Uroczyste położenie kamienia węgielnego pod budowę kościoła miało miejsce 25 XI 1795 r. Wydarzeniu temu towarzyszyło: bicie dzwonów w kościele św. Jerzego, wystrzały z moździerzy poza murami miasta i odśpiewanie z wieży ratuszowej świątecznej pieśni dziękczynnej.  Z tej też okazji zorganizowano w zajeździe „Pod Czerwonym Jeleniem” bal - biesiadę dla zaproszonych gości. Fundusz budowy świątyni powiększył się zaś dzięki sprzedaży pamiątkowego, srebrnego medalu, wybitego dla upamiętnienia tego doniosłego wydarzenia.

Nowy kościół zbudowany został opodal miejskiej Bramy Świdnickiej, w miejscu po wyburzonym średniowiecznym zamku piastowskim. Jego budowa trwała zaledwie 3 lata (1795 - 1798). W realizacji tego ambitnego przedsięwzięcia, ewangelików wspierali miejscowi katolicy. Fakt ten został odnotowany przez pastora Weinholda w kronice ewangelickiej gminy wyznaniowej w następujących słowach: „Wyznawcy wiary katolickiej okazali przy budowie oznaki prawdziwie braterskiego usposobienia, które im nigdy zapomniane nie będzie”. Uroczyste poświęcenie świątyni odbyło się 26 listopada 1793 r. Powstała monumentalna budowla klasycystyczna, jedna z piękniejszych tego rodzaju na Dolnym Śląsku. Zachwycił się nią m.in. ambasador amerykański w Prusach John Quincy Adams (późniejszy prezydent USA), który podczas swej podróży po Dolnym Śląsku w 1800 roku zawitał także do Dzierżoniowa. Wydarzenie to dokumentuje tablica przy wejściu do świątyni. Cechą charakterystyczną budowli jest masywna wieża, widoczna z każdego punktu miasta.  Składa się ona z trzech prostopadłościennych brył o zróżnicowanej kubaturze, nasadzonych jedna na drugą, z zaakcentowanym podziałem poziomym. Portal wejścia głównego do świątyni zdobi trójkątny tympanon z podwieszoną laurową girlandą. W środkowej części portalu, tuż nad wejściem, znajduje się okno, a po jego obu stronach wysokie kolumny. Ten układ okien, gzymsów i kolumn powtarza się w wyższych kondygnacjach wieży, której szczyt zwieńczony jest smukłym hełmem. Halowa nawa kościoła ma kształt elipsy o proporcjach 3:7. Okala ją trójkondygnacyjna empora. Najniższa spoczywa na masywnych filarach, a pozostałe na drewnianych kolumnach z trzema rodzajami kapiteli, od toskańskich, przez jońskie do korynckich. W górnej, najwyższej kondygnacji znajduje się dekoracyjny gzyms, a nad nim lazurowa przestrzeń usiana złotymi gwiazdkami. W dolnej zaś części świątyni znajdują się kolorowe witraże ze scenami biblijnymi. Ogromne, bo liczące niemal dziesięć tysięcy metrów sześciennych wnętrze kościoła uderza klarownym rozplanowaniem, przestrzennością i powściągliwością w detalach, jest pełne słonecznego światła, dostającego się do świątyni przez wysokie okna, i światła sztucznego, rozchodzącego się z pięknych, kryształowych żyrandoli. Cechą charakterystyczną architektonicznego wystroju świątyni, wówczas jeszcze protestanckiej, było usytuowanie ołtarza i ambony. Znajdowały się one w głównym punkcie kościoła: ołtarz z obrazem błogosławiącego Chrystusa, w jego parterowej części, a tuż nad nim, na wysokości pierwszej empory - ambona. „Schemat teatralny” wnętrza świątyni (układ empor, usytuowanie ołtarza i ambony, eliptyczny kształt nawy) odpowiadał specyficznym dla protestantów wymaganiom liturgicznym, narzucał niejako zgromadzonym na emporach i w nawie kierunek uwagi przy czytaniu i odbiorze Słowa Bożego, jednoczył wiernych i ułatwiał im skupienie myśli. W świątyni znajduje się jeden tylko ołtarz, przeniesiony tu (wraz z utworzeniem nowej parafii) z dawnego kościoła klasztornego augustianów.  Jest to piękna, bardzo znacznych rozmiarów drewniana nastawa snycerska, szeroko rozbudowana i bogata kompozycyjnie, z dużą ilością detali harmonijnie ze sobą zespolonych. W środkowej części ołtarza znajduje się olejny obraz Najświętszej Marii Panny - patronki Kościoła, dzieło o znaczących walorach artystycznych, przykład barokowego malarstwa tablicowego. W górnej części prezbiterium umocowano stylizowany krzyż, zaś w dolnej części, po prawej stronie - utworzono małą Kaplicę Maryjną. Współczesną ozdobą wnętrza kościoła są ponadto obrazy i rzeźby świętych oraz piękne kompozycje kwiatowe i inne dekoracje, związane z kalendarzem liturgicznym kościoła.

Świątynia służyła protestantom do końca II wojny światowej. Do jesieni 1945 r. była ona formalnie nadal własnością gminy protestanckiej, ale praktycznie już od stycznia tegoż roku stała zamknięta i nie użytkowana. Dopiero w Wielki Piątek 1947 r. wierni polskiej gminy protestanckiej odprawili tu pierwsze polskie nabożeństwo. Od tego też roku aż do 1962 r. świątynia służyła miejscowej, nielicznej parafii ewangelicko - augsburskiej. Następnie obiekt ten został przekazany miastu z powodu trudności finansowych w utrzymaniu świątyni i małej liczbie wiernych tego wyznania. Na kilka lat kościół stał się składem i sklepem meblowym PZGS „Samopomoc Chłopska”. W późniejszym czasie obiekt pozostawał bez należytej opieki i nadzoru, co ostatecznie doprowadziło do groźnego w skutkach pożaru, który 27 grudnia 1973 roku strawił górną część wieży i znaczną część poszycia dachowego. Po tym tragicznym wydarzeniu władze miasta przekazały - w części już zniszczony kościół - parafii p.w. Św. Jerzego. Przystąpiono wówczas do jego gruntownej odbudowy i adaptacji dla potrzeb nowej rzymskokatolickiej parafii. 27 maja 1979 r. biskup wrocławski ks. prof. Wincenty Urban dokonał konsekracji świątyni, a 25 czerwca 1981 r., dekretem arcybiskupa wrocławskiego ks. Henryka Gulbinowicza przy kościele została utworzona nowa parafia p.w. Maryi Matki Kościoła. W latach 1983 - 84 zrekonstruowano wieżę i tym samym przywrócono kościołowi jego pierwotny wygląd.

(oprac. Henryk Kwiatkowski)

do góry strony